Wim Nijenhuis, Delft, d.d. 27-3-'93
Martin Sjardijn, Den Haag, d.d. 3-4-'93

WN De ruimtesoorten waar Sjardijn mee werkt zijn: virtuele ruimte, mentale ruimte, elektronische ruimte,
Buitenaardse ruimte.

MS: De volgorde voor mij is belangrijk en ik ga dan ook uit van eerst de fysieke en mentale ruimte;
dan de buitenaardse ruimte en uiteindelijk de elektronische of virtuele ruimte (cyberspace).

WN (geeft een titel) Stilte in de mentale ruimte (leegte) als voorwaarde voor een waarlijk konstruktivistische kunst.
Er is een parallel met de virtuele ruimte die ook de mogelijkheid biedt om het artistieke scheppingsproces te voltrekken
vanuit de leegte. Met wat fantasie en inlevingsvermogen kunnen we de planeten en de sterren wegdenken,
waardoor ook de buitenaardse ruimte de karakteristieken van het Tabula Rasa gaat krijgen.

MS Maar dat blijft toch een lastige zaak is mijn ervaring, juist omdat de sterren zulke oerbeelden als punten op
een vlak zijn, dat is niet weg te denken. Mondriaan had het er al over. Sluit maar eens je ogen en "zie" het rood
van de oogleden als je je hoofd richting de zon keert. Altijd zie je dan een ruis van punten.
In 1986 keek ik met de astronoom Wim Bijleveld in zijn planetarium database. Ik vroeg hem naar de meest
verweg liggende sterren te reizen in zijn database. Dat ging in simulatie lichtsnelheden sneller dan de lichtsnelheid
met die Vax-computer. Toen we daar waren aangekomen verzocht ik hem door te reizen.
Na een tijdje vroeg ik hem achterom te kijken. We zagen toen een vage kluster van sterren.
Dat waren alle gedefinieerde sterren in de database. Eén druk op de knop en ze zouden weg kunnen zijn.
In die tijd ontmoette ik eens de Sterrekundige Prof. Oort. Hij stelde heel plastisch: "In het begin zijn niet alleen
de sterren geschapen maar ook de ruimte". In feite zagen we, voorbij de sterren, de ruimte die cyberspace heet.

WN Dankzij de assumptie, dat de buitenaardse ruimte als leegte kan worden opgevat (wat overigens wil zeggen,
ruimte van een afwezige aanwezigheid.

MS Hmmm.... ik denk liever in termen van aanwezige leegte ofwel ruimte! Misschien is de beste aanduiding informatie.

WN In de volksmond aangeduid als holte.

MS Ik denk liever in termen van ruimte als informatie, want een leegte veronderstelt een omhulsel.
Een holte veronderstelt een begrenzing of grens, zoals de wand van de grot of fles. Ruimte is onbegrenst
vanwege haar gekromd voorkomen, net zoals de bolvorm van de aarde onbegrensd bereisd kan worden zo
kan dat ook in de ruimte.

WN --- weet je dat de basismetafoor voor leegte de leeggeschonken kruik is, met welk beeld dus aangegeven
wil zijn, dat leegte altijd de mogelijkheid van volte insluit?

MS Dit gaat ook uit van een context, die ik niet ken of zomaar aanneem in mijn opvatting van ruimte als informatie.
Het schijnt lastig te zijn feiten zondermeer teaanvaarden voor de meesten. Vroeger kon ik ook niet gemakkelijk
aanvaarden dat buiten de ruimte het niets is. Wat is dat dan vroeg ik mij af. Het antwoord is gewoon niets.

WN Dit spel van leegte en volte ligt aan de basis van het spel van de Godsuitdaging van de mysticus --- van jezelf
een lege kruik maken en zo God uitdagen om toe te treden --- het is ook het spel met de fantasie van de romantici,
Novalis: fantasie is het kind van de nacht en wordt gedragen door de onzichtbare energie van de doden --- wat te
denken van de expressionistische dichter Georg Trakl: In mir ist's unheimlich dunkel, befasst bin ich von der Angst,
aber leise steht in mir auf, das Kreuz. Verder hebben we nog de bijdrage van Edgar Morin in de bundel: Rueckblik
auf das Ende der Welt. Is de ruimte wel de leegte, of moeten we ons toch nog behelpen met het niets?)

MS Je veronderstelt dat ruimte niet niets is en dat ben ik met je eens. Het niets is geen ruimte noch iets anders.
Mijn uitgangspunt (basis is het niets, de ruimte neem ik aan als iets.

WN Jij hebt de leegte van de mentale ruimte bereikt in 1985, toen je je definitief losmaakte van de stijlinvloeden
en de modes van de heersende kunst. Toen begon de ontwikkeling van de kleurenbol.

MS Ik was vanaf dat moment in staat de ruimte te nemen en een idee te kennen en ontwikkelen.
Daarmee was ik los van pragmatische overwegingen waarmee de meeste van ons zijn behept.

WN In je redenatie doemt nu de gelijkstelling op van de ruimtesoorten, waarbij de algemene equivalent van
de mentale ruimte, de virtuele ruimte en de buitenaardse ruimte de leegte is.

MS Dat is overdreven... De mentale ruimte kan natuurlijk nooit geheel leeg (niets) zijn net zo min als de buitenaardse
ruimte leegt (niets) kan zijn. Het niets slechts is leegte en afwezigheid. De mentale ruimte wordt, ook als is ie ontdaan van de meeste invloeden Permanent gevuld door fantasieën of zoals de klassieken dat zeiden aandoeningen van de ziel.
Als men zich mentaal kan ontdoen van (de meeste) invloeden (doormiddel van sublimatie) en men een zuivere
mentale ruimte creëert, dienen zich voor het eerst autonome ideeën aan. Dezen zijn grotendeels ontdaan van de
belasting van het verleden.

WN Hier wil ik wat opmerkingen over maken. De elektronische ruimte en de buitenaardse ruimte onderscheiden
zich van de mentale ruimte door middel van het Beckketsiaanse hand-oog principe. Dat wil zeggen, dat in de elektronische ruimte en de buitenaardse ruimte de kunstenaar de ogen open heeft en kijkend kan reflecteren op wat de hand doet,
c.q. maakt. Direct na de eerste, al dan niet toevallige materialisering, ook al gaat het maar om een punt, is er een
uitwendigheid geschapen, die zich leent voor extensie, uitwissing, correctie, verfraaiing etc etc.

MS Okay dat deel ik met je ja. Als schilder heb ik veel ervaring opgedaan met dat oog-hand gebeuren en er ook
veel over nagedacht. Er schuilen veel Narcistische gevaren in dat oog-hand mechanisme bij de naïeve schilder. De meest interessante ervaring met dat fenomeen oog-hand had ik 1in 1991 op de TU-Delft. Met Jouke Verlinden werkte ik
aan het kleursysteem in een virtual reality omgeving. Daarbij maakten we gebruik van een dataglove met tactiele feedback d.m.v. luchtdruk. In de verder lege wereld bevonden zich een aantal primitieven, die ik zonder achterom te kijken
met de dataglove achter me plaatste. Daarna pas keek ik om en zag het resultaat. Daarvoor taste ik als het ware in
het nog niet bestaande, nog niet geziene, geen informatie het oog was afwezig, maar ik wist wel wat er gebeurde.

WN De mentale ruimte op zich genomen kent een dergelijk hand-oog principe niet. Zij is niet bi-lateraal,
maar uni-lateraal. (al leent zich dit natuurlijk voor verdere uitwerking)

MS Freud zou het daarmee niet eens zijn geweest lijkt me. Immers het vergt behoorlijk wat (hand)vaardighand
om het onderbewuste te kennen en naar believen te bevrijden van ongerechtigheden. In die zin is de binnenruimte net zo goed te bewerken als de buitenruimte met de mentale psychoanalytische hand.

WN Een tweede verschil is gelegen tussen de virtuele ruimte en de buitenaardse, maar ook de virtuele en de scenische,
of landschappelijke ruimte hier op aarde. Dat verschil heeft alles te maken met de lichamelijke betreedbaarheid. De virtuele elektronische ruimte hoort wezenlijk tot de grote familie van de media. Ze behoort tot dat gigantische domein van het
tussen, het inter, -inter-esse, dat zich vanaf de eerste manifestatie van het inter en het mediale, dat wil zeggen sinds de eerste engelen, kenmerkt door het feit, dat het afgesloten is voor het menselijke lichaam. De ruimte waaruit de boodschap komt,
de ruimte van herkomst van de annunciatie ---het kind Jezus moet volgens Thomas van Aquino verwekt zijn door middel van een influistering in het oor van Maria door de engel Gabriel--- nou ja, je snapt het wel, uit het universum van de
inter-esse kunnen wel data komen, maar er komt niets lichamelijks uit, dus ook geen zaad.

MS Waarom maak je je toch zo druk over dat lichaam, de materialiteit, die kan toch immers ook als een duivelse zinsbegoocheling worden opgavat. Descartes overwoog dat in elk geval. Ook materialiteit kan opgevat worden
als informatie. Voor de tastzin bijvoorbeeld, maar ook voor het oog. Sterren zijn voor het lichaam onbereikbaar, echter niet voor het oog.

WN Dus de ruimte van de media is fysiek ontoegankelijk.

MS Och men kan ook voelen met het oog en kijken met de hand. Zo zijn de media toegankelijk met het oog.
Wat maakt het uit met welk middel men zich toegang verschaft als men maar toegang heeft. Die merkwaardige scheiding die men nog steeds wil maken tussen lichaam en geest is een beetje achterhaald. Het gaat uiteindelijk om informatie,
met welk middel dan ook, oog of hand of beide. Binnen het universum van de toegankelijke ruimte vormt zij een enorme, welhaast onbegrensde ontoegankelijke holte. Alle illusies omtrent de drie-dimensionaliteit, de illusie van de toegankelijkheid
en wat dan ook, is niets anders dan het bedrieglijke effect van een hooggradige ontwikkeling van het interface.
Eyescope, handglove, datasuit en wat dies meer zij, zij houden op op het oppervlak van het lichaam en het oppervlak van de zintuigen. Nu kan een verregaande ontwikkeling van het interface echter wel betekenen, dat de dataexchange niet zijn
finale punt zal vinden op het oppervlak van het lichaam. Wij kunnen ons voorstellen, dat de datapoorten direct gekoppeld zullen worden aan het zenuwgestel en dat daarmee de poorten van de zintuigen worden overgeslagen. Ook is het denkbaar,
dat dankzij deze kortsluiting de illusie gewekt kan worden van een lichamelijk handelen in cyberspace. Het is dus zeer wel denkbaar, dat het interface zich zal evolueren tot iets, dat indringt in onze lichamen. Maar ondenkbaar blijft het omgekeerde,
nl. dat onze lichamen toe zullen kunnen treden tot de elektronische ruimte. We hebben met cyberspace dus te maken met een ruimte waarvan wij mensen als levende lichamelijke wezens tot in de eeuwigheid uitgesloten zullen zijn. (Net zoals dat het
geval is met de hemel, waarvan wij mensen in principe uitgesloten zijn als lichamelijke wezens.) Conclusie: de gelijkstelling van de mentale, de elektronische en de buitenaardse ruimte rond de algemene equivalent van de leegte is dunkt me, een beetje
te oppervlakkig.

MS Het zijn allen ruimtesoorten waaruit informatie komt of kan komen. En omdat ruimte "iets is heeft het ook een kleur.
De ruimte tussen de sterren is zwart, kijk maar. Wat mij bezighoud is het feit dat er in de nabije Buitenaardse ruimte zoveel ruimte is. Ook al vallen er momenteel al duizenden satellieten rond de aarde. Voor wat betreft onze vakgebieden,
beeldende kunst, vormgeving en bouwkunst is de aarde af en nog slechts In de marche valt er wat te doen met behulp van 19e eeuwse mechanistiche technieken. In een tijd van revolutionaire miniaturisering die zijn weerga niet kent is er een zee
van binnenruimte onstaan in de bestaande architectuur. Het zou me niks verbazen als er nog ruimte zat over is als de helft van de grote steden wereldwijd zou worden afgebroken. De laatste opslagcapaciteit van de huidige harddisks 5 gigabytes is
heel gewoon. Als ik ambitieus architect was in deze tijd zou ik liever meewerken aan de architectuur van cyberspace of het nieuw te ontwerpen International Space Station, of een Maanbasis. Maar een narcistisch slaaf te zijn van projectontwikkelaars
(waarover Jan Wolkers laatst opmerkte dat '...p.o.'s, ...die niet eens meer in de hel worden toegelaten...') en slechts in de
marge iets van de nieuwe technieken te mogen toepassen ligt mij dan niet. Je ziet de laatste jaren bijvoorbeeld hoe
architecten aan gewichtloosheid en ruimtevaart ruiken door vloeren wat te instabiliseren of een plafond als vloer en
omgekeerd aanduiden. Dat soort halfslachtige onzin is natuurlijk niets vergeleken bij wat er werkelijk aan spannende
zaken gaande zijn en mogelijk is. Nogmaals DE AARDE IS AF.

WN Desondanks is er, dat was tenminste mijn plan voor de lezing van 23 april (1993), wel een heleboel te zeggen over
het zwart, maar dan vat ik het zwart op als de mogelijkheidsvoorwaarde voor de verschijning, en overigens ook als de mogelijkheidsvoorwaarde voor de metamorfose. Zwart, dat heeft natuurlijk sterke connotatieve verbindingen met de leegte
van de mentale, de buitenaardse en de elektronische ruimte. Alleen wordt het accent niet zozeer gelegd op de ruimtekarakteristiek ervan, alswel op de status van oppervlak. Oppervlak met diepte, een beschrijving, die dus recht doet
aan de fysieke definitie van het interface. Interface is ook het ik in de hand-oog configuratie van het scheppingsproces, een ik, dat ontstaat uit het wisselspel tussen wat de hand maakt en wat de geest (mentale ruimte) daarop reflecteert. Hetzelfde
geldt overigens voor het schrijven, het scheppend schrijven, niet het beschrijven, dat als produkt van de hand-oog configuratie, zowel de wereld, als het 'zelf' veranderd, maar waarvan de eerste inscriptie ontstaat uit de ervaring van de
ontoegankelijkheid van het zwart, hoe intensief men het ook belegert.

MS In mijn werk echter vat ik zwart op als de kleur van de natuurlijke ruimte. De ruimte in wezenlijke zin. Ook de
kunstmatige ruimte die men tegenwoordig cyberspace noemt is zwart. De mentale ruimte is ook zwart, doe maar eens je ogen dicht of gewoon een hand voor je ogen. Dan "zie" je het zwart met daarin de nagloeiende beelden van de omringende
realiteit of fantasiebeelden. De ruimte tussen die beelden (net zoals de ruimte tussen de sterren) is donker naar zwart.

WN Zwart wordt algemeen voorgesteld als iets, dat het einde connoteert. Zo opgevat ontvangt het zijn betekenis uit een
heel specifieke constellatie, nl. de euclidische ruimte, toegerust met een lineaire tijd. Overigens is het zo, dat als de ruimte euclidisch is, dat dan de tijd noodzakelijkerwijs lineair moet zijn. (als ik me hierin vergis, dan hoor ik graag de correcties en
de correcte beschrijvingen van onze in de natuurkunde bekwaamde vrienden). Volgens mij zijn er andere tijden, bijv. De cirkelvormige, of spiraalvormige tijd van het lot (het lot keert altijd terug, niet alleen volgens Nietzsche: Ewige Wiederkehr,
maar ook volgens de denkers van de renaissance, de barok en natuurlijk de oude Grieken) In zijn boek, de Bruiloft van
Cadmus en Harmonia, legt Roberto Calasso keurig uit, dat naarmate de beelden bij de oude Grieken minder uitgekristalliseerd waren, d.w.z. dat ze geen vaste gelaatstrekken of lichaamsvormen kregen en dus niet bepaald, of gedetermineerd konden
worden en ook eigenlijk geen vast karakter hadden, dat ze dan dichter bij de oorsprong van het raadsel stonden, d.w.z. dichter
bij het lot. De Griekse godin van het lot, Ananke, had geen gestalte. En als zodanig kunnen we haar dus toevoegen tot de rij van fenomenen van het zwart. Ze had wel attributen, bijvoorbeeld het net. En hoe strakker het net van het leven door Ananke
werd aangetrokken, hoe minder speelruimte het leven kreeg, en hoe duidelijker het lot zich dus ging aftekenen. Haar tweede attribuut was de ring, of de ketting. De ketting was een variant van het net; van de knopen van het net gat het naar de verketening, vandaar gaat het naar de ketting.... het lot houdt ons vast als een net en als een ketting en van de ketting gaat
het naar de krans. De krans is de vreugdevolle cirkelvormige ketting, zij symboliseert de esthetisering, het mooi maken van het lot, wat de opgave is van de kunst, en als kroon-krans bekroont zij de openbaring van het lot in de figuur van de voltooiing, die overigens tevens het einde betekent en de aanvang van een nieuwe cyclus van het lot. De kroon-krans is de definitieve bepaling, de determinatie van Ananke, maar wie wil dat nou?

MS Fuzzy logics zijn toch heel boeiend, ook in de kunst is fuzzyness van groot belang het staat invulling toe. Ruimte heeft ten
opzichte van vorm een fuzzy status. In mijn huidige werk wil ik de polariteit tussen ruimte als ruimte zonder vorm polariseren met een ruimte met vorm. Een ruimte zonder vorm komt slecht voor als een kleur. Cyberspace zonder vorm is een oerruimte
die eruitziet als kleur, de kleur zwart. MS maar ja vorm en kleur verschillen toch wezenlijk van elkaar. Een vorm zonder kleur is
ondenkbaar, terwijl een kleur wel zonder vorm kan worden gedacht. Beweeg je maar eens door een zeer dichte mist, dan zie je de kleur wit als netvliesvullend, zoals ik dat ook heb beschreven in de http://www.xs4all.nl/~sjardijn/texts tekst over het kleursysteem.

+ Ik hoop zo spoedig mogelijk te antwoorden in deel II +

Martin Sjardijn Den Haag 6 juni 1998